THE ROLE OF DIGITAL TECHNOLOGIES IN THE INTELLECTUAL ACTIVITY OF THE BLIND (Marketing Journal, 2025)
In recent decades, changes in Uzbekistanʼs humanitarian sphere have been marked by increased attention to the social integration of people with disabilities. The stateʼs social policy is increasingly aimed at creating equal opportunities for such individua ls to participate in society and engage in socially beneficial activities. One of the most important aspects of ensuring equal opportunities for visually impaired individuals is providing them with access to information and enabling active participation in social information exchange. The process of digitalization makes these issues even more relevant. In this regard, the widespread use of digital electronic resources, especially those designed to meet the needs of visually impaired individuals and digital technology requirements, is of particular importance. This study substantiates the use of digital educational resources and computer assistive technologies in the context of interaction with the information society. The findings can be applied in academic and corporate educational institutions. The developed approaches can be utilized by various groups of developers to create their own digital learning environments.
Keywords: information exchange; digital electronic resources; digital learning environment; computer assistive technologies; visually impaired individuals; professional education. KIRI SH Taʼlimda axborot tizimlari 20 -asr oʻrtalaridan boshlab qoʻllanila boshlangan boʻlib; oddiy taʼlim ilovalari hamda axborot saytlaridan tortib murakkab dasturiy tizimlargacha rivojlangan. Taʼlimda axborot tizimlariga boʻlgan talab yuqori boʻlishiga qaramay; bir qator nashrlarda ularning mosl ashuvchanligi yetarli emasligi taʼkidlangan. Chunki axborot -taʼlim muhiti foydalanuvchilarni oldindan belgilangan jarayonlar va qatʼiy maʼlumotlar formatida ishlashga majbur qiladi; bu esa taʼlimni tashkil etishda individuallashtirish va yondashuvlarning o ʻzgaruvchanligini kamaytiradi [1]. Natijada bunday tizimlarning foydalanuvchilari soni kamayadi va taʼlim jarayonining ishtirokchilari ularga oʻtishga unchalik moyil boʻlmaydi. Yangi avlod axborot -taʼlim muhitining zaruriy moslashuvchanligini taʼminlash muammosini hal qilish yoʻli – raqamli taʼlim muhitidan foydalanishdir. Bu tizimlar taʼlim samaradorligi va sifatini oshirishga; shaxsiylashtirish; individuallashtirish va oʻquv ja rayonining moslashuvchanligini taʼminlashga; taʼlim ishtirokchilarining oʻzini namoyon qilishi uchun imkoniyatlar yaratishga xizmat qiladi [2]. Raqamli taʼlim muhiti foydalanuvchi modellashtirishini amalga oshiradi; yaʼni foydalanuvchining joriy holatini a ks ettiruvchi maʼlumotlarni taqdim etadi (umumiy kompetensiya darajasi; taʼlim holati va boshqalar). Shuningdek; bilimlarni boshqarish vositalari; 278 umumiy taʼlim jarayoni hamda maʼlumotlarni toʻplash va tahlil qilish tizimlarini oʻz ichiga oladi. U talabalar ehtiyojlarini tahlil qilib; ularning keyingi rivojlanishiga oid ssenariylarni taklif qiladi. Jamiyatning global axborotlashuvi sharoitida insonning hayot sifati va ijtimoiy maqomi koʻp jihatdan uning ijtimoiy axborot almashinuvida faol ishtirok etish imkoniyatiga bogʻliq. Zaruriy maʼlumotlarga tezkor kirish; ularni qayta ishlash va oʻzining inform atsion faoliyati natijalarini taqdim etish insonning jamiyatdagi oʻrnini belgilaydi. Biroq koʻzi ojizlar uchun ijtimoiy axborot almashinuvida ishtirok etish imkoniyati sezilarli darajada cheklangan. Chunki mavjud axborot vositalari asosan vizual shakllarga asoslangan boʻlib; ular koʻzi ojizlarning idrok qilish qobiliyatlariga mos kelmaydi [3]. Koʻzi ojizlarning axborot resurslariga kirishining anʼanaviy usullari (masalan; magnitli audio yozuvlar yoki Brayl yozuvidagi qogʻoz materiallari) juda koʻp vaqt va m oddiy xarajatlarni talab qiladi hamda zamonaviy jamiyatning turli sohalaridagi (taʼlim; kasbiy faoliyat va h.k.) axborot ehtiyojlarini toʻliq qondira olmaydi. 1993 -yilda BMT Bosh Assambleyasi tomonidan qabul qilingan “Nogironligi boʻlgan shaxslar uchun imkoniyatlarni tenglashtirish boʻyicha standart qoidalar” davlatlar zimmasiga bunday shaxslarga nisbatan jiddiy axloqiy; siyosiy va iqtisodiy majburiyatlarni yuklaydi. Koʻzi ojizlarning ijtimoiy axborot almashinuvida ishtirok etishini taʼminlashning eng samarali vositalaridan biri – kompyuter tiflote хnologiyalari dir. Ushbu maxsus apparat va dasturiy taʼminot koʻzi ojizlar va zaif koʻruvchi insonlar uchun oddiy kompyuter qurilmalari va foydalanuvchi imkoniyatlaridan foydalanish imkoniyatini yaratadi. Natijada ular ommaviy axborot resurslariga mustaqil ravishda erkin kirish uchun samarali vositaga ega boʻladilar. Raqamli texnologiyalarning keng tarqalishi va ularning narxin ing sezilarli darajada arzonlashishi bu texnologiyalarning dolzarbligini yanada oshiradi. Koʻzi ojizlarning taʼlim va kasbiy faoliyatdagi muvaffaqiyatining zaruriy sharti – erkin va tezkor axborot almashish imkoniyatining mavjudligidir. Shuning uchun ham raqamli texnologiyalarning rivojlanishi ushbu jarayonning muhim vositasi hisoblanadi . Shunday qilib; hozirgi vaqtda tiflokompyuterlashtirish jarayoni katta ijtimoiy ahamiyat kasb etib; koʻzi ojiz insonlarning ijtimoiy integratsiyasini taʼminlovchi eng muhim omillardan biriga aylanmoqda . Bu nafaqat jamiyatning texnologik rivojlanishiga hissa qoʻshadi; balki insonparvarlik (insoniylashtirish) tamoyillariga mos keladigan teng imkoniyatlar yaratish orqali har bir insonning jamiyat hayotida toʻlaqonli ishtirok etishiga imkon beradi . Nogironligi boʻlgan insonlarning jamiyatga integratsiyalashuvi bilan bogʻliq umumiy muammolar turli ijtimoiy olimlar va psixologlar tomonidan oʻrganilgan [4][5]. Ushbu tadqiqotlarda nogironlikdan kelib chiqadigan aniq cheklovlar emas; balki nogiron shaxslarning jamiyatdagi oʻziga xos ijtimoiy -madaniy maqomi sabab boʻladigan muammolarga alohida eʼtibor qaratiladi. Koʻzi ojiz va zaif koʻruvchi insonlarning psixofiziologik va kognitiv xususiyatlari; shuningdek; koʻrish nuqsonlarini qoplash mexanizmlari [6][7] kabi ilmiy ishlar orqali yoritilgan. 279 Koʻzi ojiz insonlarni jamiyatga moslashtirish; reabilitatsiya ishlarini tashkil etish va ularni zamonaviy jamiyatga integratsiyalash muammolariga bagʻishlangan eng muhim tadqiqotlar qatoriga tiflopedagoglar tomonidan olib borilgan ishlar kiradi [8]. Dunyo boʻylab olimlar maxsus taʼlim tizimini rivojlantirish uchun raqamli texnologiyalardan foydalanish imkoniyatlarini oʻrganish boʻyicha nazariy va amaliy tadqiqotlar olib bormoqda . Ular maxsus taʼlimni kompyuterlashtirish falsafasiga oid konseptual gʻoyalarni ishlab chiqqanlar . Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki; defektologiya nuqtai nazaridan raqamli texnologiyalardan foydalanishning maʼnosi yangi oʻqitish usullarini yaratish va kompyuter vositasida amalga oshiriladigan pedagogik texnologiyalarni ishlab chiqishda namoyon boʻladi . ADABIYOTLAR SHARHI Koʻzi ojiz insonlarning axborotga kirish imkoniyatlarini taʼminlash muammosi anʼanaviy ravishda kutubxona xizmatlari orqali hal qilingan . Koʻrish qobiliyati zaif shaxslarni axborot bilan taʼminlash masalalarining ilmiy oʻrganilishi 1960 -yillarda boshlangan. Ushbu muammolarni nazariy tushunishda K. A. Kuzoro; A. A. Lyapkova va M. V. Nazarov katta hissa qoʻshgan [9][10]. Koʻzi ojiz shaxslarning raqamli taʼlim resurslari va axborot manbalariga boʻlgan ehtiyojini oʻrganish maqsadida tadqiqot oʻtkazildi; bunda asosan talabalar va mutaxassislar ishtirok etdi. Tadqiqot natijalari raqamli texnologiyalar va elektron axborot manbalarining koʻzi ojiz insonlarning taʼlim; mehnat va madaniy rivojlanishidagi ahamiyatini yuqori baholashga olib keldi . Tadqiqotchilar xulosasiga koʻra; koʻzi ojizlar uchun teng imkoniyatlarni taʼminlash kutubxona xizmatlarining asosiy tamoyillaridan biri hisoblanadi va bu tamoyilni amalga oshirish shartlari kutubxona amaliyotida tahlil qilindi . METODOLOGIYA Ushbu tadqiqotning maqsad va vazifalarini amalga oshirish uchun quyidagi usullardan foydalanildi: • Maʼlumotlarni tahlil qilish usullari (ilmiy adabiyotlarning retrospektiv tahlili; ilmiy va amaliy konferensiyalar materiallarining kontent -tahlili); • Matematik statistika usullari; • Empirik usullar (kuzatish); • Diagnostik usullar (intervyu; soʻrovnoma). Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki; nogironligi boʻlgan insonlarning jamiyatga toʻlaqonli integratsiyalashuvi insonparvarlik tamoyillariga asoslanishi lozim . Axborot va taʼlim imkoniyatlarini tenglashtirish nafaqat nogiron shaxslarning mustaqil rivojlanishiga; balki ularning jamiyatning faol aʼzosi sifatida ishtirok etishiga ham xizmat qiladi . Koʻzi ojiz insonlar uchun raqamli texnologiyalar va tiflopedagogik yechimlar jamiyatdagi mavjud ijtimoiy toʻsiqlarni kamaytirish orqali insonparvarlik gʻoyalarining amalga oshishiga yoʻl ochadi