QISHLOQ XOʻJALIGIDA IQLIM OʻZGARISHIGA MOSLASHUV JARAYONLARIDA YASHIL INNOVATSIYALARDAN FOYDALANISHNING IQTISODIY SAMARADORLIKKA TAʼSIRI
Аннотация
Maqolada qishloq xoʻjaligida iqlim oʻzgarishiga moslashuv jarayonida qoʻllanilayotgan yashil innovatsiyalarning iqtisodiy samaradorligi baholandi. Tomchilatib sugʻorish, lazerli tekislash va qurgʻoqchilikka chidamli navlar boʻyicha Oʻzbekiston va Markaziy Osiyoda oʻtkazilgan dala tajribalari hamda xalqaro tadqiqotlar natijalari yagona koʻrsatkichlar tizimida solishtirildi. Suv mahsuldorligi, foyda-xarajat nisbati va sof joriy qiymat formulalari asosida bir gektar hisobida baholash amalga oshirildi. Foyda-xarajat nisbati lazerli tekislashda 1,30-1,37 ni, tomchilatib sugʻorishda 1,31-1,35 ni tashkil etgani, suv mahsuldorligi mos ravishda 1,6-1,9 va 2,1-2,9 baravar oshgani aniqlandi. Texnologiyalar foydasi 23-27 foizga kamayganda ham zararsiz qolishi koʻrsatildi. Suv tejovchi texnologiyalar qamrovining kengayishi milliy darajadagi natijalar bilan bogʻlandi. Tejalgan suvni hisobga olish va limitlash mexanizmi bilan uygʻunlashtirilgan ragʻbatlantirish tizimi taklif etildi. Tahlil xalqaro taqriz qilinadigan jurnallardagi dala tajribalari, rasmiy statistika va meʼyoriy-huquqiy hujjatlarga tayandi.
Ключевые слова
iqlim oʻzgarishiga moslashuv, yashil innovatsiyalar, tomchilatib sugʻorish, lazerli tekislash, suv mahsuldorligi, foyda-xarajat nisbati, sof joriy qiymat, qishloq xoʻjaligi
Библиографические ссылки
- Abdullaev, I., Ul Hassan, M., & Jumaboev, K. (2007). Water saving and economic impacts of land leveling: The case study of cotton production in Tajikistan. Irrigation and Drainage Systems, 21, 251-263. https://doi.org/10.1007/s10795-007-9034-2
- Bekchanov, M., Lamers, J. P. A., & Martius, C. (2010). Pros and cons of adopting water-wise approaches in the lower reaches of the Amu Darya: A socio-economic view. Water, 2(2), 200-216. https://doi.org/10.3390/w2020200
- Bezner Kerr, R., Hasegawa, T., Lasco, R., Bhatt, I., Deryng, D., Farrell, A., Gurney-Smith, H., Ju, H., Lluch-Cota, S., Meza, F., Nelson, G., Neufeldt, H., & Thornton, P. (2022). Food, fibre, and other ecosystem products. In H.-O. Pörtner et al. (Eds.), Climate change 2022: Impacts, adaptation and vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (pp. 713-906). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781009325844.007
- Bobojonov, I., & Aw-Hassan, A. (2014). Impacts of climate change on farm income security in Central Asia: An integrated modeling approach. Agriculture, Ecosystems & Environment, 188, 245-255. https://doi.org/10.1016/j.agee.2014.02.033
- Di Falco, S., Veronesi, M., & Yesuf, M. (2011). Does adaptation to climate change provide food security? A micro-perspective from Ethiopia. American Journal of Agricultural Economics, 93(3), 829-846. https://doi.org/10.1093/ajae/aar006
- Feder, G., Just, R. E., & Zilberman, D. (1985). Adoption of agricultural innovations in developing countries: A survey. Economic Development and Cultural Change, 33(2), 255-298. https://doi.org/10.1086/451461
- Grafton, R. Q., Williams, J., Perry, C. J., Molle, F., Ringler, C., Steduto, P., Udall, B., Wheeler, S. A., Wang, Y., Garrick, D., & Allen, R. G. (2018). The paradox of irrigation efficiency. Science, 361(6404), 748-750. https://doi.org/10.1126/science.aat9314
- Ibragimov, N., Evett, S. R., Esanbekov, Y., Kamilov, B. S., Mirzaev, L., & Lamers, J. P. A. (2007). Water use efficiency of irrigated cotton in Uzbekistan under drip and furrow irrigation. Agricultural Water Management, 90(1-2), 112-120. https://doi.org/10.1016/j.agwat.2007.01.016
- Kdirbaev, D. (2026, April 18). Water conservation must become one of our core values. Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Uzbekistan. https://pakistan.mfa.uz/en/news/water-conservation-must-become-one-of-our-core-values
- Khamrayev, S. (2025). Uzbekistan’s goal: To equip all irrigated lands with water-saving technologies by 2030. Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Uzbekistan. https://pakistan.mfa.uz/news/30786
- Kulmedov, B., & Shcherbakov, V. I. (2022). Application of drip irrigation for cotton farming in Central Asia: The case of Turkmenistan. Journal of Water and Land Development, 52, 119-123. https://doi.org/10.24425/jwld.2022.140381
- Lipper, L., Thornton, P., Campbell, B. M., Baedeker, T., Braimoh, A., Bwalya, M., Caron, P., Cattaneo, A., Garrity, D., Henry, K., Hottle, R., Jackson, L., Jarvis, A., Kossam, F., Mann, W., McCarthy, N., Meybeck, A., Neufeldt, H., Remington, T., ... Torquebiau, E. F. (2014). Climate-smart agriculture for food security. Nature Climate Change, 4(12), 1068-1072. https://doi.org/10.1038/nclimate2437
- Molden, D., Oweis, T., Steduto, P., Bindraban, P., Hanjra, M. A., & Kijne, J. (2010). Improving agricultural water productivity: Between optimism and caution. Agricultural Water Management, 97(4), 528-535. https://doi.org/10.1016/j.agwat.2009.03.023
- Ward, F. A., & Pulido-Velazquez, M. (2008). Water conservation in irrigation can increase water use. Proceedings of the National Academy of Sciences, 105(47), 18215-18220. https://doi.org/10.1073/pnas.0805554105
- World Bank. (2023). Uzbekistan country climate and development report. World Bank Group. https://hdl.handle.net/10986/40608
- Wossen, T., Abdoulaye, T., Alene, A., Feleke, S., Menkir, A., & Manyong, V. (2017). Measuring the impacts of adaptation strategies to drought stress: The case of drought tolerant maize varieties. Journal of Environmental Management, 203, 106-113. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2017.06.058
- Пчёлкин В.В., Кузиев У.Т., Разиков Н.Б., Солошенков А.Д. Обоснование режима влажности сероземных почв при капельном поливе хлопчатника // Природообустройство. 2023. № 4. С. 46-51. https://doi.org/10.26897/1997-6011-2023-4-46-51
- Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 10-iyuldagi PF-6024-son “Oʻzbekiston Respublikasi suv xoʻjaligini rivojlantirishning 2020-2030-yillarga moʻljallangan konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi Farmoni. https://lex.uz/docs/4892953
- Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 25-oktabrdagi PQ-4499-son “Qishloq xoʻjaligida suv tejovchi texnologiyalarni joriy etishni ragʻbatlantirish mexanizmlarini kengaytirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Qarori. https://lex.uz/docs/4568384
- Oʻzbekiston Respublikasi Milliy statistika qoʻmitasi. (2026). Oʻzbekiston Respublikasida qishloq, oʻrmon va baliqchilik xoʻjaligi (2025-yil yanvar-dekabr) [Press-reliz]. https://stat.uz/img/news/ishlo-khzhaligi-press-reliz-uzb_p17121.pdf