NEFT-GAZ KOMPANIYASIDA BOSHQARUV QARORLARINI QABUL QILISHDA SUNʼIY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISHNING TASHKILIY-IQTISODIY MEXANIZMI
Аннотация
Maqolada neft-gaz kompaniyasida boshqaruv qarorlarini qabul qilish jarayoniga sunʼiy intellekt texnologiyalarini integratsiya qilishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmi asoslandi. Tadqiqot qarorni prognoz va mulohaza birikmasi sifatida talqin qiluvchi yondashuv, inson va algoritm oʻrtasidagi qaror tuzilmalari konsepsiyasi, maʼlumot sifati hamda institutsional nazorat qarashlarini yagona tahliliy tizimga birlashtirdi. “Muborak gazni qayta ishlash zavodi” misolida qaror qabul qilish arxitekturasining joriy holati, maʼlumotlar muhitini takomillashtirish zaxiralari va ularning sunʼiy intellekt modellari aniqligiga taʼsiri baholandi. Operatsion, taktik va strategik qarorlar uchun sunʼiy intellekt usullari hamda inson-algoritm hamkorligi shakllarini moslashtiruvchi matritsa, toʻrt qatlamli integratsiya mexanizmi taklif etildi va tegishli loyihalarning iqtisodiy samaradorligi asoslandi. Tahlil maʼlumotlar poydevoriga yoʻnaltirilgan nisbatan kichik investitsiyalar sunʼiy intellekt loyihalari samarasini sezilarli oshirishini koʻrsatdi. Xulosada maʼlumotlar boshqaruvi, qaror huquqlari va algoritmlar auditiga oid takliflar bayon etildi.
Ключевые слова
sunʼiy intellekt, boshqaruv qarori, neft-gaz kompaniyasi, bashoratli tahlil, inson-algoritm hamkorligi, maʼlumot sifati, raqamli yetuklik, algoritmlar auditi.
Библиографические ссылки
- Agrawal, A., Gans, J., & Goldfarb, A. (2018). Prediction machines: The simple economics of artificial intelligence. Boston: Harvard Business Review Press.
- PwC. (2017). Sizing the prize: What is the real value of AI for your business and how can you capitalise? London: PricewaterhouseCoopers. https://www.pwc.com/gx/en/issues/analytics/assets/pwc-ai-analysis-sizing-the-prize-report.pdf
- International Energy Agency. (2017). Digitalisation and energy. Paris: IEA. https://www.iea.org/reports/digitalisation-and-energy
- Koroteev, D., & Tekic, Z. (2021). Artificial intelligence in oil and gas upstream: Trends, challenges, and scenarios for the future. Energy and AI, 3, 100041. https://doi.org/10.1016/j.egyai.2020.100041
- Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktyabrdagi PF-6079-son “«Raqamli Oʻzbekiston – 2030» strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmoni. https://lex.uz/uz/docs/5031048
- Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 14-oktyabrdagi PQ-358-son “Sunʼiy intellekt texnologiyalarini 2030-yilga qadar rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi Qarori. https://lex.uz/docs/-7158604
- Kahneman, D., Sibony, O., & Sunstein, C. R. (2021). Noise: A flaw in human judgment. New York: Little, Brown Spark.
- Shrestha, Y. R., Ben-Menahem, S. M., & von Krogh, G. (2019). Organizational decision-making structures in the age of artificial intelligence. California Management Review, 61(4), 66-83. https://doi.org/10.1177/0008125619862257
- Jarrahi, M. H. (2018). Artificial intelligence and the future of work: Human-AI symbiosis in organizational decision making. Business Horizons, 61(4), 577-586. https://doi.org/10.1016/j.bushor.2018.03.007
- Raisch, S., & Krakowski, S. (2021). Artificial intelligence and management: The automation-augmentation paradox. Academy of Management Review, 46(1), 192-210. https://doi.org/10.5465/amr.2018.0072
- Brynjolfsson, E., Rock, D., & Syverson, C. (2017). Artificial intelligence and the modern productivity paradox: A clash of expectations and statistics (NBER Working Paper No. 24001). Cambridge, MA: National Bureau of Economic Research. https://doi.org/10.3386/w24001
- Davenport, T. H., & Ronanki, R. (2018). Artificial intelligence for the real world. Harvard Business Review, 96(1), 108-116. https://hbr.org/2018/01/artificial-intelligence-for-the-real-world
- Sircar, A., Yadav, K., Rayavarapu, K., Bist, N., & Oza, H. (2021). Application of machine learning and artificial intelligence in oil and gas industry. Petroleum Research, 6(4), 379-391. https://doi.org/10.1016/j.ptlrs.2021.05.009
- Azmi, P. A. R., Yusoff, M., & Mohd Sallehud-din, M. T. (2024). A review of predictive analytics models in the oil and gas industries. Sensors, 24(12), 4013. https://doi.org/10.3390/s24124013
- Sui, X., Lu, X., Ji, Y., Yang, Y., Peng, J., Li, M., & Han, G. (2025). Intelligent oil production management system based on artificial intelligence technology. Processes, 13(1), 133. https://doi.org/10.3390/pr13010133
- Sambasivan, N., Kapania, S., Highfill, H., Akrong, D., Paritosh, P., & Aroyo, L. M. (2021). “Everyone wants to do the model work, not the data work”: Data cascades in high-stakes AI. In Proceedings of the 2021 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems (pp. 1-15). New York: ACM. https://doi.org/10.1145/3411764.3445518
- Cherepovitsyn, A. E., & Tretyakov, N. A. (2023). Development of new system for assessing the applicability of digital projects in the oil and gas sector. Journal of Mining Institute, 262, 628-642. https://pmi.spmi.ru/pmi/article/view/15795
- European Parliament and Council of the European Union. (2024). Regulation (EU) 2024/1689 of 13 June 2024 laying down harmonised rules on artificial intelligence (Artificial Intelligence Act). Official Journal of the European Union, L series. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2024/1689/oj
- Begalov, B. A., & Abdullayev, M. K. (2023). Raqamli iqtisodiyot: darslik. Toshkent: Iqtisodiyot. https://inlibrary.uz/index.php/textbooks/article/view/23842
- Abdullayev, M. K., & Eshonqulova, Z. M. (2026). Biznes jarayonlarining raqamli transformatsiyasida maʼlumotlarga asoslangan boshqaruv qarorlarini shakllantirish metodologiyasi. Marketing, (9), 207-218.
- Abdullayev, M. K. (2026). Neft-gaz sanoatida raqamli texnologiyalarni joriy etish samaradorligini baholashning ilmiy-uslubiy yondashuvlari. Muhandislik va iqtisodiyot, (6), 492-497.