CURRENT STATE OF INVESTMENT FINANCIAL MANAGEMENT IN UZBEKISTAN AND ECONOMETRIC ANALYSIS OF INFLUENCED FACTORS

Abstract

This article analyzes the current state of financial management of investments in Uzbekistan and examines the econometric assessment of the factors influencing this process. In addition, the article presents conclusions based on the research findings, along with recommendations and proposals of scientific and practical significance.

Keywords

financial management of investments, econometric analysis, foreign experience, investment attractiveness, regional investment, infrastructure. Oʻzbekistonda barqaror iqtisodiy oʻsishni taʼminlashda investitsiyalar hal qiluvchi omildir, chunki ular kapital jamgʻarilishini tezlashtiradi, ishlab chiqarish quvvatlarini yangilaydi va umumiy omillar samaradorligini oshiradi. Nazariy jihatdan Harrod — Domar yondashuvi investitsiya — jamgʻarma nisbatining potensial oʻsishni belgilashini koʻrsatadi, Solou modeli esa kapitalning kamayuvchi chegaraviy samarasi sharoitida barqaror oʻsishning manbai sifatida texnologik taraqqiyotni taʼkidlaydi. Endogen oʻsish paradigmasi investitsiyalarning bilim, innovatsiya va inson kapitali orqali TFP (umumiy omillar samaradorligi, ingl. Total Factor Productivity) ni uzluksiz oshirishdagi rolini yoritadi. Amaliy jihatdan bu uch yoʻnalish Oʻzbekistonda modernizatsiya, diversi fikatsiya va raqobatbardoshlikni kuchaytiruvchi siyosatlar majmuasi koʻrinishida namoyon boʻladi. 492 Investitsiyalar, avvalo, asosiy kapitalni yangilash va texnologik yangilanishni jadallashtirish kanali orqali oʻsishga taʼsir qiladi. Jihozlar, zavod, inshootlar, energetik va transport infratuzilmasiga yoʻnaltirilgan mablagʻlar ishlab chiqarish xarajatlar ini pasaytiradi, tannarxni optimallashtiradi va mahsulot sifatini oshiradi. Bu import oʻrnini bosish va eksportni kengaytirish uchun zarur boʻlgan miqyos iqtisodlari hamda klaster sinergiyalarini shakllantiradi. Xususan, mashinasozlik, toʻqimachilik, kimyo - gazkimyo, qurilish materiallari va oziq -ovqat sanoatida kapital qoʻyilmalar oraliq tarmoqlar bilan kuchli teskari va oldinga bogʻlanishlarni yaratib, multiplikativ taʼsirni kuchaytiradi. Chet el investitsiyalari texnologiya transfertlari, boshqaruv koʻnikmalari va global bozorlarga chiqish imkoniyatlari orqali oʻsishni barqarorlashtiradi. Xorijiy investorlardan kirib keladigan ilgʻor texnologiyalar va standartlar mahalliy yetkazib beruvchi larni modernizatsiyaga undaydi, bilim spilloverlari yuzaga keladi. Bu jarayonda huquqiy muhitning barqarorligi, mulk huquqining himoyasi, shaffof tartib - taomillar va raqobat siyosati ishonchni oshiradigan bazaviy shartlardir. FDI (toʻgʻridan -toʻgʻri xoriji y investitsiyalar, ingl. Foreign Direct Investment) oqimlari toʻlov balansini diversifikatsiya qiladi, valyuta tushumlarini koʻpaytiradi va moliyaviy barqarorlikni mustahkamlaydi. Infratuzilmaga yoʻnaltirilgan davlat investitsiyalari xususiy sektor uchun “yoʻl ochuvchi” rol oʻynaydi. Elektr energiyasi generatsiyasi va uzatish tarmoqlari, transport -logistika tarmogʻi, ichimlik suvi va raqamli infratuzilma xizmatlarning narxini pasayt irib, xususiy investitsiyalarni toʻgʻridan toʻgʻri yoʻnaltirishga sabab boʻladi. Davlat -xususiy sheriklik mexanizmlari loyihaviy moliyalashtirish, risklarni oqilona taqsimlash va hayotiy sikl xarajatlarini kamaytirish orqali fiskal barqarorlikni qoʻllab -quvvatlaydi. Kapital bozorlari chuqurlashuvi, bank tizimida uzoq muddatli resurslar ulushining oshishi va kredit risklarini baholash amaliyotining takomillashuvi investitsiya loyihalarining moliyalashtirish bazasini kengaytiradi. Inson kapitali va ilmiy -tadqiqotga investitsiyalar barqaror oʻsishning chuqur manbaidir. Taʼlim, kasbiy tayyorgarlik, sogʻliqni saqlash va universitet –sanoat hamkorligiga yoʻnaltirilgan mablagʻlar mehnat unumdorligini oshiradi, innovatsion faoliyatni faoll ashtiradi. Raqamli texnologiyalar, avtomatlashtirish va maʼlumotlarga asoslangan boshqaruv yechimlariga kiritmalar ishlab chiqarishning moslashuvchanligini kuchaytiradi hamda transaksion xarajatlarni keskin kamaytiradi. Innovatsion ekotizimlar texnoparklar, inkubatorlar, venchur moliyalashtirish vositalari yangi firmalarning kirib kelishini osonlashtirib, bozor dinamikasini sogʻlomlashtiradi. “Yashil” investitsiyalar Oʻzbekistonda barqaror oʻsish va resurslardan samarali foydalanishning ajralmas yoʻnalishidir. Energiya samaradorligi, qayta tiklanuvchi energetika, issiqlik taʼminoti modernizatsiyasi va sanoat chiqindilarini kamaytirish boʻyicha loyihalar energiya intensivligini pasaytiradi, ishlab chiqarish xarajatlarini tushiradi va eksport raqobatbardoshligini oshiradi. Bunday loyihalar iqlim xavflarini boshqarish, uglerod izini qisqartirish va uzoq muddatli texnologik yangilanishni qoʻllab -quvvatlaydi. Yashil moliya instrumentlari “yashil” obligatsiyalar, 493 barqarorlikka bogʻlangan kreditlar xususiy kapitalni jalb etishda muhim vosita boʻlib xizmat qiladi. Hududiy rivojlanish kontekstida investitsiyalar mehnat resurslari koʻp boʻlgan, lekin infratuzilma zaif hududlarda yangi iqtisodiy faoliyat markazlarini yaratadi. Qishloq xoʻjaligida qiymat zanjiri boʻylab qayta ishlash, saqlash va logistika quvvatlariga k iritmalar hosildorlikni bozorga samarali integratsiya qilish, narx volatilligini yumshatish va fermerlar daromadini barqarorlashtirishga xizmat qiladi. Kichik va oʻrta biznes uchun kredit kafolatlari, soliq ragʻbatlari va raqamli savdo platformalariga kiri sh imkoniyatlari investitsion faollikni kengaytiradi, ishsizlikni kamaytiradi va ijtimoiy inklyuziyani kuchaytiradi. Investitsiya siyosati samaradorligi sifat va ketma -ketlikka bogʻliq. Resurslar past unumdorlikdagi loyihalarga yoʻnaltirilsa, davlat qarzi barqarorligiga xavf tugʻiladi, “crowding -out” yuzaga kelishi mumkin. Shu bois loyihalarni tanlashda iqtisodiy - ijtimoi y foyda, fiskal risklar, valyuta tushumlari salohiyati, import komponentining ulushi, texnologik spilloverlar va mintaqaviy taʼsir singari mezonlar qatʼiy qoʻllanilishi lozim. Ochilish, savdo va investitsiya rejimining prognozli va izchil boʻlishi, raqobat siyosati va davlat yordamining aniq qoidalari xususiy sektor ishonchini oshiradi. Monitoring va baholash tizimlari KPIlar (asosiy samaradorlik koʻrsatkichlari, ingl. Key Performance Indicators), hayotiy sikl xarajatlari tahlili, post -loyiha auditlari kapital qoʻyilmalarning natijadorligini kafolatlaydi. Makroiqtisodiy barqarorlik investitsion faollikning muhim sharti hisoblanadi. Past va barqaror inflyatsiya, moʻtadil foiz stavkalari, almashuv kursi ishoratlarining aniq kommunikatsiyasi, fiskal qoidalar va qarz boshqaruvi boʻyicha shaffoflik xususiy kapit al uchun xavflarni kamaytiradi. Jamgʻarma investitsiya tafovutini qisqartirish maishiy jamgʻarmalarni moliyaviy vositalarga yoʻnaltirish, pensiya va sugʻurta bozorlarini rivojlantirish, kapital bozorida ishtirokchilarning soni va mahsulotlar xilma -xilligin i oshirish orqali erishiladi. Bu esa uzoq muddatli, soʻnmas resurslar oqimini taʼminlaydi. Oʻzbekiston sharoitida barqaror oʻsish uchun investitsiyalarni yoʻnaltirishning strategik ustuvor yoʻnalishlari sifatida eksportga yoʻnaltirilgan qayta ishlash sanoati, yuqori qoʻshilgan qiymatli agrar zanjirlar, logistika va transport tarmoqlari, raqamli infratuzilma va IT (axborot texnologiyalari, ingl. Information Technology) xizmatlari, shuningdek, energiya samaradorligi va qayta tiklanuvchi energetika alohida ahamiyatga ega. Mazkur yoʻnalishlar oʻzaro toʻldiruvchi xususiyatga ega boʻlib, iqtisodiyotnin g diversifikatsiyasi, mehnat unumdorligi va tashqi savdo barqarorligini mustahkamlaydi. Umuman olganda, investitsiyalar Oʻzbekistonda barqaror iqtisodiy oʻsishning asosi boʻlib, kapital jamgʻarilishi, texnologik yangilanish va inson kapitali orqali TFP (umumiy omillar samaradorligi, ingl. Total Factor Productivity) ni oshirish mexanizmlarini ishga soladi. Ularning samarasi institutsional muhit, makrobarqarorlik, loyihalar sifatiga qatʼiy yondashuv va moliyalashtirish arxitekturasining chuqurlashuviga bogʻliq. Sifatli, “yashil” va eksportga yoʻnaltirilgan investitsiyalar kombinatsiyasi, PPP (da vlat-xususiy sheriklik, ingl. Public Private Partnership) va 494 kapital bozorlari orqali xususiy resurslarni safarbar etish, hamda taʼlim innovatsiya ekotizimini kuchaytirish Oʻzbekistonda oʻrta va uzoq muddatda yuqori, inklyuziv va barqaror oʻsish trayektoriyasini taʼminlaydi. Bugungi kunda mamlakatimizda asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarning 2010 -yildan 2024 -yilgacha boʻlgan koʻrsatkichlarini va ularning tarkibiy qismlarini quyidagi berilgan 1 -jadvalda keltirib oʻtilgan. 1-jadval. 2010 -2024 -yillar oraligʻida asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar tarkibi1 Jadval maʼlumotlari 2010 — 2024 -yillarda Oʻzbekistonda asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi va ularning moliyalashtirish manbalari tarkibida chuqur strukturaviy siljishlar yuz berganini koʻrsatadi. Nominal hajm 2010 -yildagi taxminan 16, 5 trln soʻmdan 2024 -yilda 507, 5 trln soʻmga yetib, butun davr boʻyicha qariyb 30, 8 barobar kengaydi, oddiy hisob -kitobga koʻra -yillik oʻrtacha yigʻma oʻsish surʼati 27 — 28 foiz atrofida. Bu dinamikaga mos ravishda oʻsish indeksi ustuni ham 2018 — 2019 - yillarda t ezlanishni (129, 9 va 137, 6 foiz), 2020 -yilda pandemiya taʼsirida bosqichli sekinlashuvni (95, 6 foiz) va 2023 –2024 -yillarda tiklanish hamda jadallashishni (123, 4 va 131, 3 foiz) aks ettiradi. Shuni alohida qayd etish zarurki, 2017 - 2018 -yillarda nominal haj mning keskin sakrashi bilan birga rasmiy “oʻsish surʼati” indekslarining 1 Muallif ishlanmasi Yillar Asosiy kapitalg a investitsi yalar (mlrd soʻm) Asosiy kapitalga investitsiya larning oʻsish surʼati (%) Asosiy kapitalga investitsiyalard a chet el investitsiyalari va kreditlarining ulushi (%) Asosiy kapitalga investitsiyal arda davlat byudjeti ulushi (%) Asosiy kapitalga investitsiyalarda korxona va aholining oʻz mablagʻlari ulushi (%) Asosiy kapitalga investitsiyal arda boshqa mablagʻlar ulushi (%) 2010 16463, 7 104, 2 26, 4 5, 2 52, 5 16 2011 19500 102, 6 19, 8 5, 5 57, 1 18 2012 24455, 3 110, 6 19 4, 7 56 20 2013 30490, 1 111, 3 18, 1 5 57, 9 19 2014 37646, 2 109, 8 18, 5 4, 2 57, 6 20 2015 44810, 4 109, 4 18, 2 56, 2 21 2016 51232 104, 1 20, 7 4, 3 54, 4 21 2017 72155, 2 119, 4 23, 8 4, 8 47, 3 24 2018 124231, 3 129, 9 24, 3 4, 5 42 30 2019 195927, 3 138, 1 43, 6 9 29, 3 18 2020 210195, 1 95, 6 42, 7 6, 8 40, 8 9 2021 239552, 6 102, 9 42, 3 9, 3 38 10 2022 266240 100, 2 42, 8 8 40, 6 9 2023 356071, 4 123, 4 56, 5 31, 8 5 2024 507490, 2 131, 3 69, 4 4, 6 23, 1 3

References

1. Vernon R. International trade and international investment in the product cycle // The quarterly journal of economics . – Harvard , 2016. – Volume 83. No.1. – pp. 190 - 207;
2. Moran T.H. Foreign direct investment and development : the new policy agenda for developing countries and economies in transition . – Washington : Institute of international economics , 2008. – 191 pages .
3. Brigham E. F. Financial management : Theory and practice . – Cengage Learning Canada Inc, 2016.
4. Sharpe , W.F. (1964). “ Capital Asset Prices : A Theory of Market Equilibrium under Conditions of Risk.” The Journal of Finance , 19(3), 425 -442.- CAPM nazariyasi haqida asosiy ilmiy maqola.
5. Yellen , J. (2020). “The Role of Financial Management in Economic Policy.” Speech at the Economic Policy Symposium, Federal Reserve. - Davlat siyosati va investitsiya boshqaruvi haqida nutq.
6. https://www.worldbank.org — World Bank – statistik maʼlumotlari asosida.
7. Agentligi (Germany Trade & Invest, GTAI) — Germaniya Tashqi Savdo va Investitsiyalar maʼlumotlari.
8. stat.uz — Oʻzbekiston Respublikasi Milliy statistika qoʻmitasining maʼlumotlari.