KICHIK BIZNES SUBYEKTLARIDA SUNʼIY INTELLEKTDAN FOYDALANISHNING RESURSLAR TAQSIMOTI VA ISHLAB CHIQARISH XARAJATLARIGA TAʼSIRI
Abstract
Maqolada kichik biznes subyektlarida sunʼiy intellektdan foydalanishning resurslar taqsimoti va ishlab chiqarish xarajatlariga taʼsir mexanizmi oʻrganildi. Resurslarga asoslangan yondashuv, tranzaksiya xarajatlari nazariyasi va avtomatlashtirishning vazifaviy modeli asosida sunʼiy intellekt prognoz xatosini, brak darajasini va energiya sarfini kamaytiruvchi omil sifatida talqin qilindi. Rasmiy statistikaga koʻra, kichik tadbirkorlikning sanoat mahsulotidagi ulushi 2019-yildagi 25,8 foizdan 2025-yilda 34,9 foizga koʻtarilgani aniqlandi. Uch mahsulotli shartli kichik korxona uchun xarajatlarni minimallashtiruvchi chiziqli dasturlash modelini tuzdi va bazaviy hamda sunʼiy intellekt qoʻllanilgan ssenariylar taqqoslandi. Model natijalariga koʻra, sunʼiy intellekt qoʻllanilgan ssenariyda umumiy xarajatlar 13,1 foizga, brak yoʻqotishlari 35,1 foizga, autsorsing hajmi 32,3 foizga qisqardi. Xarajatlarni tejashning asosiy manbai talab prognozining aniqlashuvi ekani koʻrsatildi va kichik korxonalarda ushbu texnologiyani bosqichma-bosqich joriy etish boʻyicha amaliy takliflar ishlab chiqildi.
Keywords
sunʼiy intellekt, kichik biznes, resurslar taqsimoti, ishlab chiqarish xarajatlari, chiziqli dasturlash, talab prognozi, tranzaksiya xarajatlari, resurslarga asoslangan yondashuv
References
- Acemoglu, D., & Restrepo, P. (2018). The race between man and machine: Implications of technology for growth, factor shares, and employment. American Economic Review, 108(6), 1488-1542. https://doi.org/10.1257/aer.20160696
- Acemoglu, D., & Restrepo, P. (2019). Automation and new tasks: How technology displaces and reinstates labor. Journal of Economic Perspectives, 33(2), 3-30. https://doi.org/10.1257/jep.33.2.3
- Aghion, P., Jones, B. F., & Jones, C. I. (2019). Artificial intelligence and economic growth. In A. Agrawal, J. Gans, & A. Goldfarb (Eds.), The Economics of Artificial Intelligence: An Agenda (pp. 237-290). University of Chicago Press. https://doi.org/10.7208/chicago/9780226613475.003.0009
- Agrawal, A., Gans, J. S., & Goldfarb, A. (2019). Artificial intelligence: The ambiguous labor market impact of automating prediction. Journal of Economic Perspectives, 33(2), 31-50. https://doi.org/10.1257/jep.33.2.31
- Barney, J. (1991). Firm resources and sustained competitive advantage. Journal of Management, 17(1), 99-120. https://doi.org/10.1177/014920639101700108
- Bettoni, A., Matteri, D., Montini, E., Gładysz, B., & Carpanzano, E. (2021). An AI adoption model for SMEs: A conceptual framework. IFAC-PapersOnLine, 54(1), 702-708. https://doi.org/10.1016/j.ifacol.2021.08.082
- Bughin, J., Seong, J., Manyika, J., Chui, M., & Joshi, R. (2018). Notes from the AI frontier: Modeling the impact of AI on the world economy. McKinsey Global Institute. https://www.mckinsey.com/mgi/our-research/notes-from-the-ai-frontier-modeling-the-impact-of-ai-on-the-world-economy
- Carbonneau, R., Laframboise, K., & Vahidov, R. (2008). Application of machine learning techniques for supply chain demand forecasting. European Journal of Operational Research, 184(3), 1140-1154. https://doi.org/10.1016/j.ejor.2006.12.004
- Coase, R. H. (1937). The nature of the firm. Economica, 4(16), 386-405. https://doi.org/10.1111/j.1468-0335.1937.tb00002.x
- Czarnitzki, D., Fernández, G. P., & Rammer, C. (2023). Artificial intelligence and firm-level productivity. Journal of Economic Behavior & Organization, 211, 188-205. https://doi.org/10.1016/j.jebo.2023.05.008
- Dantzig, G. B. (1955). Linear programming under uncertainty. Management Science, 1(3-4), 197-206. https://doi.org/10.1287/mnsc.1.3-4.197
- Hansen, E. B., & Bøgh, S. (2021). Artificial intelligence and internet of things in small and medium-sized enterprises: A survey. Journal of Manufacturing Systems, 58, 362-372. https://doi.org/10.1016/j.jmsy.2020.08.009
- OECD. (2021). The digital transformation of SMEs. OECD Studies on SMEs and Entrepreneurship. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/bdb9256a-en
- Wernerfelt, B. (1984). A resource-based view of the firm. Strategic Management Journal, 5(2), 171-180. https://doi.org/10.1002/smj.4250050207
- Wuest, T., Weimer, D., Irgens, C., & Thoben, K.-D. (2016). Machine learning in manufacturing: Advantages, challenges, and applications. Production & Manufacturing Research, 4(1), 23-45. https://doi.org/10.1080/21693277.2016.1192517
- Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 14-oktyabr PQ-358-son “Sunʼiy intellekt texnologiyalarini 2030-yilga qadar rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi Qarori. https://lex.uz/docs/-7158604
- Oʻzbekiston Respublikasi Milliy Statistika qo‘mitasi. Kichik tadbirkorlik subyektlarining jami ishlab chiqarilgan sanoat mahsulotlari (xizmatlari)dagi ulushi (1.10.02.0007). SIAT. https://api.siat.stat.uz/media/uploads/sdmx/sdmx_data_374.pdf
- Oʻzbekiston Respublikasi Milliy Statistika qo‘mitasi. Kichik tadbirkorlik subyektlarining jami YaIMdagi ulushi (1.10.02.0005). SIAT. https://api.siat.stat.uz/media/uploads/sdmx/sdmx_data_420.pdf
- Oʻzbekiston Respublikasi Milliy Statistika qo‘mitasi. Kichik tadbirkorlik subyektlarining jami bandlikdagi ulushi (1.10.02.0030). SIAT. https://api.siat.stat.uz/media/uploads/sdmx/sdmx_data_274.pdf
- Oʻzbekiston Respublikasi Milliy Statistika qo‘mitasi. Kichik tadbirkorlik subyektlarida band boʻlganlar soni (1.10.02.0029). SIAT. https://api.siat.stat.uz/media/uploads/sdmx/sdmx_data_425.pdf