TIJORAT BANKLARIDA KREDITLASH FAOLIYATINI BOSHQARISH SAMARADORLIGINI BAHOLASHNING NAZARIY ASOSLARI
Abstract
Maqolada tijorat banklarida kreditlash faoliyatini boshqarish samaradorligini baholashning nazariy-metodologik asoslari tizimli yoritildi. Kreditlash faoliyatini boshqarishning mohiyati moliyaviy vositachilik, axborot asimmetriyasi, agentlik munosabatlari va portfel nazariyalari asosida ochib berildi; “samaradorlik” tushunchasining iqtisodiy mazmuni bank kredit faoliyatiga tatbiqan aniqlashtirildi va uning operatsion, moliyaviy, tavakkalchilik, tavakkalchilikka tuzatilgan hamda ijtimoiy-iqtisodiy oʻlchovlari ajratildi. Koeffitsiyentlar tahlili, chegaraviy (DEA, SFA) usullar, tavakkalchilikka tuzatilgan daromadlilik (RAROC, EVA) va muvozanatlashgan koʻrsatkichlar tizimi yondashuvlari qiyosiy tahlil qilindi. Kreditlash faoliyatini boshqarish samaradorligini baholashning toʻrt blokli koʻrsatkichlar tizimi (koʻlam va tuzilma, sifat, daromadlilik, jarayon samaradorligi), unga taʼsir etuvchi tashkiliy-iqtisodiy omillar tasnifi hamda baholashning bosqichma-bosqich metodikasi taklif etildi. Nazariy qoidalar Oʻzbekiston bank tizimining 2020-2026-yillardagi koʻrsatkichlari misolida koʻrsatib berilgan.
Keywords
tijorat banki, kreditlash faoliyati, boshqarish samaradorligi, baholash metodologiyasi, kredit tavakkalchiligi, tavakkalchilikka tuzatilgan daromadlilik, koʻrsatkichlar tizimi, chegaraviy samaradorlik.
References
- Oʻzbekiston Respublikasining 2019-yil 5-noyabrdagi OʻRQ-580-son “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuni. https://lex.uz/docs/4581969
- Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2026). Statistik byulleten, 2026-yil mart. Toshkent: Markaziy bank. https://cbu.uz/upload/medialibrary/b09/73jzmogowcyhrnkreh5lbsqx7rhyojcm/MB-Statistik-byulleteni-_-2026-yil-Mart.pdf
- Gurley, J. G., & Shaw, E. S. (1960). Money in a theory of finance. Washington, DC: Brookings Institution.
- Diamond, D. W. (1984). Financial intermediation and delegated monitoring. The Review of Economic Studies, 51(3), 393-414. https://doi.org/10.2307/2297430
- Akerlof, G. A. (1970). The market for “lemons”: Quality uncertainty and the market mechanism. The Quarterly Journal of Economics, 84(3), 488-500. https://doi.org/10.2307/1879431
- Stiglitz, J. E., & Weiss, A. (1981). Credit rationing in markets with imperfect information. The American Economic Review, 71(3), 393-410. https://www.jstor.org/stable/1802787
- Jensen, M. C., & Meckling, W. H. (1976). Theory of the firm: Managerial behavior, agency costs and ownership structure. Journal of Financial Economics, 3(4), 305-360. https://doi.org/10.1016/0304-405X(76)90026-X
- Berger, A. N., & DeYoung, R. (1997). Problem loans and cost efficiency in commercial banks. Journal of Banking & Finance, 21(6), 849-870. https://doi.org/10.1016/S0378-4266(97)00003-4
- La Porta, R., Lopez-de-Silanes, F., & Shleifer, A. (2002). Government ownership of banks. The Journal of Finance, 57(1), 265-301. https://doi.org/10.1111/1540-6261.00422
- The Institute of Internal Auditors. (2020). The IIA’s Three Lines Model: An update of the Three Lines of Defense. Lake Mary, FL: IIA. https://www.theiia.org/globalassets/documents/resources/the-iias-three-lines-model-an-update-of-the-three-lines-of-defense-july-2020/three-lines-model-updated-english.pdf
- Markowitz, H. (1952). Portfolio selection. The Journal of Finance, 7(1), 77-91. https://doi.org/10.1111/j.1540-6261.1952.tb01525.x
- Basel Committee on Banking Supervision. (2000). Principles for the management of credit risk. Basel: Bank for International Settlements. https://www.bis.org/publ/bcbs75.htm
- Basel Committee on Banking Supervision. (2017). Basel III: Finalising post-crisis reforms. Basel: Bank for International Settlements. https://www.bis.org/bcbs/publ/d424.htm
- Farrell, M. J. (1957). The measurement of productive efficiency. Journal of the Royal Statistical Society. Series A (General), 120(3), 253-290. https://doi.org/10.2307/2343100
- Berger, A. N., & Humphrey, D. B. (1997). Efficiency of financial institutions: International survey and directions for future research. European Journal of Operational Research, 98(2), 175-212. https://doi.org/10.1016/S0377-2217(96)00342-6
- Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2023). Yillik hisobot (2022-yil yakunlari). Toshkent: Markaziy bank. https://cbu.uz/upload/medialibrary/961/c7zfjexu3h0f302za00orzs0sjt3lghg/Yillik-hisobot-2023.pdf
- Rose, P. S., & Hudgins, S. C. (2013). Bank management & financial services (9th ed.). New York: McGraw-Hill/Irwin.
- Koch, T. W., & MacDonald, S. S. (2015). Bank management (8th ed.). Boston: Cengage Learning.
- Kaplan, R. S., & Norton, D. P. (1992). The balanced scorecard: Measures that drive performance. Harvard Business Review, 70(1), 71-79. https://hbr.org/1992/01/the-balanced-scorecard-measures-that-drive-performance-2