HUDUDIY RIVOJLANISHNING INTEGRAL INDEKSINI QURISHDAINDIKATORLARNI TANLASHNING STATISTIK USULLARI:KORRELYATSIYA, FAKTOR VA KLASTER TAHLILI ASOSIDA QIYOSIYTAHLIL
Annotatsiya
Ushbu maqolada hududiy rivojlanishning integral indeksini shakllantirishda
qoʻllaniladigan uchta statistik usul — korrelyatsiya, faktor va klaster tahlili — qiyosiy
tarzda oʻrganildi. Xalqaro composite indekslar metodologiyasiga oid yondashuvlar
tadqiq qilinib, indikatorlarni tanlashda obyektivlikni taʼminlovchi bosqichli algoritm
ishlab chiqildi. Surxondaryo viloyatining 2010-2024 yillarga oid rasmiy statistik
maʼlumotlari asosida usullarning qoʻllanilish imkoniyatlari taqqoslandi. Korrelyatsiya
tahlili 12 indikatordan 7 tasini saralab chiqdi; faktor tahlili iqtisodiy-taʼlim va sogʻliqni
saqlash latent omillarini aniqlandi. Klaster tahlili 15 hududni 3 ta aniq guruhga ajratdi.
Kombinatsion yondashuv monitoring tizimida eng yuqori diagnostik quvvatni
taʼminlashi isbotlandi. Natijalarga asoslangan tavsiyalar davlat statistika organlari
uchun amaliy qiymat kasb etadi.
Kalit so'zlar
integral indeks, hududiy rivojlanish, korrelyatsiya tahlili, faktor tahlili, klaster tahlili, indikatorlar tanlash.
Adabiyotlar ro'yxati
- 1. UNDP. Human Development Report 2023/2024: Breaking the Gridlock:
- Reimagining Cooperation in a Polarized World. New York: UNDP, 2023. URL:
- https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2023-24
- 2. UNDP. Human Development Report 1990: Concept and Measurement of
- Human Development. New York: UNDP, 1990. URL:
- https://hdr.undp.org/content/human-development-report-1990
- 3. OECD/JRC. Handbook on Constructing Composite Indicators: Methodology
- and User Guide. Paris: OECD Publishing, 2008. DOI:
- https://doi.org/10.1787/9789264043466-en
- 4. Freudenberg M. Composite indicators of country performance: A critical
- assessment. OECD Science, Technology and Industry Working Papers 2003/16. DOI:
- https://doi.org/10.1787/405566708255
- 5. Greco S., Ishizaka A., Tasiou M., Torrisi G. On the methodological framework
- of composite indices: A review of the issues of weighting, aggregation, and robustness. Social Indicators Research, 2019, 141(1): 61-94. DOI: https://doi.org/10.1007/s11205-017-1832-9
- 6. Jolliffe I.T., Cadima J. Principal component analysis: a review and recent
- developments. Philosophical Transactions of the Royal Society A, 2016, 374(2065).DOI: https://doi.org/10.1098/rsta.2015.0202
- 7. Ward J.H. Hierarchical grouping to optimize an objective function. Journal of
- the American Statistical Association, 1963, 58(301): 236-244. DOI:
- https://doi.org/10.1080/01621459.1963.10500845
- 8. Hair J.F., Black W.C., Babin B.J., Anderson R.E. Multivariate Data Analysis
- (8th ed.). Cengage Learning, 2019. DOI: https://doi.org/10.1002/9781119409137
- 9. Kaiser H.F. The application of electronic computers to factor analysis.
- Educational and Psychological Measurement, 1960, 20(1): 141-151. DOI:
- https://doi.org/10.1177/001316446002000109
- 10. European Commission. Regional Competitiveness Index 2022. Brussels: EC,
- 2022. URL: https://ec.europa.eu/regional_policy/information-sources/maps/regionalcompetitiveness_en