KICHIK BIZNES SUBYEKTLARIDA SUNʼIY INTELLEKTGA YOʻNALTIRILGAN INVESTITSIYALARNING QAYTIMINI BAHOLASHNING USLUBIY YONDASHUVLARI
Abstract
Maqolada kichik biznes subyektlarida sunʼiy intellektga yoʻnaltirilgan investitsiyalarning qaytimini baholash usullari qiyosiy oʻrganildi. Axborot texnologiyalarining biznes qiymati nazariyasi, real opsionlar yondashuvi, egalik qilishning umumiy qiymati konsepsiyasi va nomoddiy kapital nazariyasi asosida ROI, NPV, qoplash muddati, TCO, real opsionlar va balanslashtirilgan koʻrsatkichlar tizimining kichik korxonalar uchun afzalliklari hamda cheklovlari tizimlashtirildi. Muallif oʻrganish kechikishini hisobga oluvchi sof joriy qiymat formulasini va nomoddiy naflarni ishonch koeffitsiyenti bilan qoʻshuvchi moslashtirilgan SI-ROI koʻrsatkichini taklif etdi. Markaziy bankning 14 foizli asosiy stavkasi qoʻllanilgan shartli misolda oʻrganish kechikishi anʼanaviy ROI qiymatini 54,5 foizdan 9,9 foizga tushirgani, nomoddiy naflarning qisman hisobga olinishi esa uni 19,7 foizgacha tiklagani koʻrsatildi. Baholash, tajriba loyihasi va kengaytirish bosqichlarini birlashtiruvchi qaror modeli kichik biznesda sunʼiy intellekt loyihalarini asosli tanlash uchun uslubiy asos boʻldi.
Keywords
sunʼiy intellekt, kichik biznes, investitsiya qaytimi, sof joriy qiymat, egalik qilishning umumiy qiymati, real opsionlar, nomoddiy kapital, oʻrganish kechikishi
References
- Acemoglu, D., Autor, D., Hazell, J., & Restrepo, P. (2022). Artificial intelligence and jobs: Evidence from online vacancies. Journal of Labor Economics, 40(S1), S293-S340. https://doi.org/10.1086/718327
- Babina, T., Fedyk, A., He, A., & Hodson, J. (2024). Artificial intelligence, firm growth, and product innovation. Journal of Financial Economics, 151, 103745. https://doi.org/10.1016/j.jfineco.2023.103745
- Benaroch, M., & Kauffman, R. J. (1999). A case for using real options pricing analysis to evaluate information technology project investments. Information Systems Research, 10(1), 70-86. https://doi.org/10.1287/isre.10.1.70
- Bharadwaj, A. S. (2000). A resource-based perspective on information technology capability and firm performance: An empirical investigation. MIS Quarterly, 24(1), 169-196. https://doi.org/10.2307/3250983
- Bloom, N., Sadun, R., & Van Reenen, J. (2012). Americans do IT better: US multinationals and the productivity miracle. American Economic Review, 102(1), 167-201. https://doi.org/10.1257/aer.102.1.167
- Brynjolfsson, E., & Hitt, L. (1996). Paradox lost? Firm-level evidence on the returns to information systems spending. Management Science, 42(4), 541-558. https://doi.org/10.1287/mnsc.42.4.541
- Brynjolfsson, E., & Hitt, L. M. (2000). Beyond computation: Information technology, organizational transformation and business performance. Journal of Economic Perspectives, 14(4), 23-48. https://doi.org/10.1257/jep.14.4.23
- Corrado, C., Hulten, C., & Sichel, D. (2009). Intangible capital and U.S. economic growth. Review of Income and Wealth, 55(3), 661-685. https://doi.org/10.1111/j.1475-4991.2009.00343.x
- Ellram, L. M. (1995). Total cost of ownership: An analysis approach for purchasing. International Journal of Physical Distribution & Logistics Management, 25(8), 4-23. https://doi.org/10.1108/09600039510099928
- Kaplan, R. S., & Norton, D. P. (1992). The balanced scorecard: Measures that drive performance. Harvard Business Review, 70(1), 71-79. https://hbr.org/1992/01/the-balanced-scorecard-measures-that-drive-performance-2
- Melville, N., Kraemer, K., & Gurbaxani, V. (2004). Review: Information technology and organizational performance: An integrative model of IT business value. MIS Quarterly, 28(2), 283-322. https://doi.org/10.2307/25148636
- Mikalef, P., & Gupta, M. (2021). Artificial intelligence capability: Conceptualization, measurement calibration, and empirical study on its impact on organizational creativity and firm performance. Information & Management, 58(3), 103434. https://doi.org/10.1016/j.im.2021.103434
- OECD. (2021). The digital transformation of SMEs. OECD Studies on SMEs and Entrepreneurship. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/bdb9256a-en
- Schryen, G. (2013). Revisiting IS business value research: What we already know, what we still need to know, and how we can get there. European Journal of Information Systems, 22(2), 139-169. https://doi.org/10.1057/ejis.2012.45
- Taudes, A., Feurstein, M., & Mild, A. (2000). Options analysis of software platform decisions: A case study. MIS Quarterly, 24(2), 227-243. https://doi.org/10.2307/3250937
- Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 14-oktabrdagi PQ-358-son “Sunʼiy intellekt texnologiyalarini 2030-yilga qadar rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi Qarori. https://lex.uz/uz/docs/-7158604
- Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2026). Asosiy stavka: 2026-yil 16-sentabrdan yillik 14 foiz. https://cbu.uz/uz/monetary-policy/refinancing-rate/
- Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi. (2026). Oʻzbekiston Respublikasida kichik tadbirkorlik subyektlarining asosiy koʻrsatkichlari (2025-yil yanvar-dekabr). https://stat.uz/img/news/kb_uz_p60509.pdf